الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٠١ - معناى سوم«إلا»

متن: ٣- و الثالث: أن تكون عاطفة بمنزلة الواو في التشريك في اللفظ و المعنى، ذكره الأخفش و الفراء و أبو عبيدة، و جعلوا منه قوله تعالى: (لئلّا يكون للنّاس عليكم حجّة إلّا الّذين ظلموا منهم) ، (لا يخاف لديّ المرسلون إلّا من ظلم ثمّ بدّل حسنا بعد سوء) اي و لا الذين ظلموا، و لا من ظلم، و تأولهما الجمهور على الاستثناء المنقطع.

ترجمه:

معناى سوّم «إلّا»

معناى سوّم آنستكه عاطفه بوده و همچون « واو » بر تشريك متعاطفين در لفظ و معنا دلالت كند.

اينمعنا را اخفش و فرّاء و ابو عبيده نقل كرده و دو آيه شريفه ذيل را از همين قبيل قرار داده‌اند:

١- لئلّا يكون للنّاس عليكم حجّة الّا اليذن ظلموا منهم‌ ( تا نباشد براى مردم و نه آنانكه از ايشان ظلم كردند حجّت و ايرادى بر شما).

شاهد در « الّا » است كه عاطفه بوده و « الذين » را به « الناس » عطف كرده است.

٢- لا يخاف لدىّ المرسلون الّا من ظلم ثمّ بدّل حسنا بعد سوء ( نترسند نزد من پيامبران و آنانكه قبلا ظلم كرده و سپس ظلم را به اعمال نيكو تبديل نموده‌اند).

شاهد در « الّا » است كه « من ظلم» را به « المرسلون » عطف نموده تقدير در آيه اوّل‌ «ولا الذين ظلموا» بوده و در آيه دوّم‌ «ولا من ظلم» مى‌باشد.

ولى جمهور و مشهور از ادباء « الّا » را در ايندو آيه تأويل برده و بمعناى استثناء منقطع گرفته‌اند.

شرح‌

قوله: بمنزلة الواو فى التشريك الخ: يعنى ما قبل « الّا » با ما بعدش هم ازنظر اعراب متّحد است و هم از حيث معنا لذا اگر ما قبلش بنابر فاعليّت مثلا مرفوع باشد ما بعد آن نيز